FUNCTIONERINGSGERICHTE REHABILITATIE BINNEN DE OUDERENPSYCHIATRIE VAN GGZ-DRENTHE id 284-150

Inhoud

1. Lege momenten
2. Nieuwe benadering
3. Andreoli
4. Eigen welzijn
5. Intramurale zorgsetting
6. Twee afdelingen gestart
7. Eerste resultaten
8. Literatuur

Ouderen, die langdurig zorgafhankelijk zijn, zijn nog een achtergebleven groep binnen de psychiatrie, als het gaat om rehabilitatie. Hun psychische handicap is chronisch en gaat vaak samen met lichamelijke beperkingen ten gevolge van de ouderdom.


Lege momenten
Het streven van rehabilitatie om mensen daadwerkelijk ‘terug te brengen’ in de maatschappij is voor deze patiëntencategorie niet of nauwelijks meer mogelijk. Daarnaast lukt het stellen van doelen, een ander belangrijk kenmerk binnen de rehabilitatie, ook maar moeilijk met deze groep, vooral als je dit samen met hen wilt doen. Hierdoor legt de hulpverlening bij de benadering van deze cliënten het accent vaak op hun ziekte, waardoor dit binnen hun, toch al beperkte, belevingswereld nog eens benadrukt wordt. Hun dagen bestaan door dit alles grotendeels uit ‘lege’ momenten en worden gekenmerkt door weinig levenslust en –plezier.


Nieuwe benadering
Om deze groep cliënten een zo zinvol mogelijk bestaan te bieden en hen op een zo goed mogelijke manier te laten functioneren, is binnen GGZ-Drenthe, cluster Ouderen Langdurig zorgafhankelijken in september 2003 een project van start gegaan, waarin een nieuwe rehabilitatiebenadering toegepast wordt: de functioneringsgerichte rehabilitatie (FGR). Met dit project wil men bereiken dat bewoners aanknopingspunten (her)ontdekken, waardoor ze meer tevreden zijn over hun eigen functioneren en een verbetering ervaren in hun welbevinden. Bij de zorgverleners wil men bewerkstelligen dat zij door deze benaderingswijze een betere aansluiting vinden bij de behoeftes van de bewoners. In februari 2004 is door het Lectoraat Rehabilitatie van de Hanzehogeschool Groningen een onderzoeksproject van start gegaan dat de toepassing en uitwerking van FGR onderzoekt.


Andreoli
Functioneringsgerichte rehabilitatie (FGR) is een benadering die voortkomt uit de conctructionele gedragsanalyse. Functioneringsgerichte rehabilitatie is gericht op het ontwikkelen en uitbreiden van niet-problematisch functioneren, waarmee op indirecte wijze het probleemgerelateerde gedrag teruggedrongen wordt. Deze benadering is door Paul Andreoli geintroduceerd binnen de psychogeriatrie (Innosearch, 2001). Al snel bleek deze benadering ook geschikt voor clienten binnen andere zorgsettingen, zoals de clienten met chronisch psychiatrische problematiek (van der Meijde, 1998, Baas, 1999), de ouderenpsychiatrie (Snel, e.a., 2003) en recentelijk ook voor mensen met een verstandelijke handicap.


Eigen welzijn
Bij de functioneringsgerichte benadering is het functioneren van de cliënt, het doen en laten waar deze zich goed en veilig bij voelt, het aanknopingspunt van de zorgverlening. De cliënt wordt niet aangesproken op zijn ziekte maar op zijn vermogen om zelf zijn eigen welzijn te bevorderen.
Functioneringsgerichte rehabilitatie gaat er vanuit dat gedrag gestuurd wordt door het van nature aanwezige belang van elk individu om in leven te blijven en het eigen welbevinden te bewaken. Welbevinden is een goed gevoel over jezelf hebben. Het individu is bij het streven naar welbevinden aangewezen op wat zich om hem heen aan mogelijkheden voordoet en op wat hij in zich heeft aan talenten en vaardigheden. Gedrag komt namelijk voort uit een voortdurend samenspel tussen het individu en zijn omgeving. Hiervoor is het van belang dat er persoonlijke aanknopingspunten aanwezig zijn, dat het individu in een kansrijke omgeving verblijft en dat er ruimte is voor eigen keuzes en zelfsturing. De omgeving dient een mens dus te voorzien van aanknopingspunten.


Intramurale zorgsetting
Mensen die langdurig in een intramurale zorgsetting verblijven, zoals ouderen met een chronische psychiatrische stoornis, missen vaak persoonlijke aanknopingspunten. De functioneringsmogelijkheden van mensen met psychische en lichamelijke klachten zijn vaak op de achtergrond geraakt. Ook biedt de omgeving niet altijd de sociale en materiele aspecten die hen de kans geven iets te doen waarvan hij opknapt en waarmee hij zijn welbevinden op peil houdt. Een hernieuwde ervaring met persoonlijk aanknopingspunten kan het welbevinden in gunstige zin doen veranderen. Maar alleen de aanwezigheid van aanknopingspunten is niet voldoende, zij moeten ook ontdekt worden door de cliënt. Hier ligt een belangrijke taak voor de begeleiders, het is aan hen om de cliënten te helpen bij het (her)ontdekken van aanknopingspunten in zowel zijn directe omgeving als ook in een nieuwe omgeving (Snel, C., e.a., 2003). De zorgverlener die deel uitmaakt van het dagelijks leven van de cliënt kan hiervoor verschillende strategieën toepassen:

• Het "aan de hand" meenemen en in contact brengen met de mogelijkheden die de omgeving heeft.
• Het in aanwezigheid van de cliënt aan de slag gaan met iets waar hijzelf enthousiasme voor kan opbrengen. Daarbij kan de cliënt gevraagd worden of hij zin heeft mee te doen.

Twee afdelingen gestart
De invoering van FGR binnen het cluster ouderen LZA van GGZ-Drenthe is inmiddels gestart op twee afdelingen. Voorafgaande aan de invoering zijn drie verpleegkundige, die gespecialiseerd zijn in de ouderenpsychiatrie, uitgebreid geschoold door dhr. Andreoli.
Deze drie verpleegkundig specialisten kregen vervolgens de taak om het geleerde over te dragen op de medewerkers van het team van twee afdelingen. Allereerst is gestart met een uitgebreide voorlichtingsbijeenkomst voor alle medewerkers (verpleegkundigen, behandelaren, huishoudelijk medewerkers, activiteitenbegeleiders en teamleiders).|
Vervolgens begeleiden de verpleegkundig specialisten de medewerkers door middel van “training on the job”. Ze zijn gemiddeld een aantal uren per week op de afdeling aanwezig om een voorbeeldrol te kunnen vervullen voor de verpleegkundigen en het werken met deze benadering met hen te evalueren en hen daarin te ondersteunen. Ter ondersteuning is er een Leef-Zorgplan ontwikkeld, waarin de persoonlijke aanknopingspunten van elke cliënt worden vastgelegd. De verpleegkundig specialisten worden nog steeds gecoacht door dhr. Andreoli en organiseren regelmatig intervisiebijeenkomsten om de voorgang van het project te bespreken.


Eerste resultaten
Inmiddels zijn de resultaten van een eerste onderzoek door het lectoraat Rehabilitatie van de Hanzehogeschool Groningen bekend. Door middel van survey-onderzoek, in de vorm van het interviewen van medewerkers, is onderzocht hoe de toepassing van functioneringsgerichte rehabilitatie binnen het Cluster Ouderen Langdurig Zorgafhankelijken tot nu toe verlopen is.

Geconcludeerd kan worden dat er een begin is gemaakt. Er zijn reeds kleine reacties te zien bij bewoners. Daarnaast bestaat er bij de verschillende disciplines enthousiasme om met functioneringsgerichte rehabilitatie aan de slag te gaan. De scholing om hiermee aan de slag te gaan is echter onvoldoende geweest. De geïnterviewden benoemen allen dat het nog erg moeilijk is de omslag in denken te maken en invulling te geven aan deze nieuwe benadering. Dit heeft natuurlijk ook zijn weerslag gehad op de resultaten van functioneringsgericht werken, zoals die tot nu toe zijn. Ondanks dat het bij het functioneringsgerichte rehabilitatie om een open methode gaat, zijn er meer handvatten nodig en meer structuur. Hiervoor is meer scholing wenselijk, bijvoorbeeld met betrekking tot het aanleren van gesprekstechnieken. Ook het verbeteren van de communicatie en de afstemming binnen en tussen disciplines is van belang.


Literatuur

Baas, E.M. Leven of overleven? Rehabilitatie als open-eindprogramma in de chronische psychiatrie. Maandblad Geestelijke Volksgezondheid, nr. 54, 1999.

Innosearch. Woonbegeleiding, een kansrijke omgeving voor mensen die langdurig zorg en begeleiding nodig hebben. Innosearch Development Support BV, 2001.

Meijde, E.P.van der, De mogelijkheden van functioneringsgerichte begeleiding bij de behandeling van (chronisch) psychiatrische patiënten. Psychiatrie Bulletin, nr. 3: blz. 8-10, september 1998.

Snel, C., Stuut, M., Woltjer, H. Functioneringsgerichte Rehabilitatie; Een kansrijke omgeving voor mensen die langdurig zorg en begeleiding nodig hebben. Innosearch