HERSTELLEN VAN SCHIZOFRENIE: EEN SURVIVAL TORCH id 291-323

Nederland kende in 2003 een groep van rond de 270.000 personen die een psychische handicap hebben of die - op vergelijkbare wijze - sociaal kwetsbaar zijn. Nog alarmerender zijn recente cijfers die op 18 oktober jl. door het Sociaal Cultureel Planbureau zijn gepubliceerd. Uit dat onderzoek blijkt dat 1 op de 10 volwassen personen in Nederland in een sociaal en/of economisch isolement dreigt te raken of al zijn geïsoleerd. Mensen met een psychische handicap, die tegelijkertijd aanspraak maken op een WAO-uitkering en op AWBZ-financiering lopen een verhoogd risico tot sociale en economische uitsluiting (cumulatie). Onderkend wordt dat een ieder van hen zijn eigen psychische kwetsbaarheden en sociale omstandigheden heeft. Zij zullen dus hun eigen herstelproces in hun eigen tempo moeten doorlopen. Dit proces heeft veelal het karakter van een survival tocht … en ieder individu heeft recht op zijn eigen herstelproces. Kortom, we hebben te maken met een omvangrijk, serieus en complex probleem. En de huidige beleidsvoornemens, waarbij uitgangspunten als zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid centraal staan, maken de aanpak van het vraagstuk er niet eenvoudiger op.

Toch blijkt het mogelijk te zijn om vanuit het cliëntperspectief een aantal gemeenschappelijke issues te identificeren binnen de individueel af te leggen survival tochten. In mijn lezing zal ik de uitwerking van deze issues illustreren met voorbeelden die gebaseerd zijn op mijn eigen ervaring binnen de psychiatrie: mijn eigen survival tocht en afgelegde route.

In mijn ogen en in die van veel andere mensen met psychische kwetsbaarheden betekent herstel niet hetzelfde als genezing. Er moet eerder worden gedacht aan noties zoals het ruimte maken voor psychisch lijden en voor onze identiteit als psychiatrisch cliënt. Ofwel, herstel is gericht op het – binnen de grenzen van het mogelijke - verbeteren van de kwaliteit van leven. De psychiatrie is daarvoor een van de talrijke mogelijkheden (instrumenten). Daarnaast wordt onderkend dat voor herstel geen recept bestaat. Je zult je eigen weg moeten kiezen en volgen, en mogelijke obstakels (herstel belemmerende factoren) moeten overwinnen. Er is geen sprake van een rechte stijgende lijn … het zijn kronkel wegen die elkaar ook nog kunnen kruisen.. Bovendien is het van belang dat je je eigen verhaal “schrijft”, in je eigen taal die zal verschillen van die van de hulpverleners (hermeneutische benadering). Het doorgronden van je eigen verhaal biedt de kans om meer grip te krijgen op je herstelproces en kritischer te staan tegenover de hulpverlening.

Het is al een aantal keren eerder gezegd: herstellen is een proces. Om dit proces nog inzichtelijker te maken wordt teruggegrepen naar het door Cheryl Gagne (Center of Psychiatric Rehabilitation, Boston University) ontwikkelde wetenschappelijke model. Bij dit model is het bevorderen van nieuwe zin en betekenis terwijl men over de rampzalige gevolgen van een psychiatrische aandoening heen groeit, als uitgangspunt gekozen. Daarbij wordt de volgende fasering aangebracht:

• Fase 1: Overweldigd door de beperking
• Fase 2: Vechten met de beperking (acceptatieproces)
• Fase 3: Leven met de beperking
• Fase 4: Leven voorbij de beperking.

Ook bij de uitwerking van deze fases zal ik mijn eigen herstelverhaal en die van anderen als uitgangspunt nemen.

Tevens vormt dit model een goed referentiekader om de volgende centrale vragen vanuit een cliënt perspectief te beantwoorden:

1. Wat is de rol van de hulpverlening binnen de te onderscheiden fasen?
2. Hoe verhouden de paradigma’s herstel en rehabilitatie zich?
3. Is de rehabilitatiebenadering een noodzakelijke en voldoende voorwaarde voor een succesvol herstelproces?

Tenslotte, het herstelproces bestaat - al het voorgaande in beschouwing genomen – in de kern uit de volgende drie basiselementen:

1. • Rust om te aanvaarden wat je niet kunt veranderen;
   • Moed om datgene te veranderen wat je kunt veranderen;
   • Wijsheid om een onderscheid te kunnen maken tussen wat je wel en niet kunt veranderen.